Tản mạn về chuyện ngôn ngữ

[Đông Phong]

Bài viết được trích từ Apo’s Blog

Hôm nay nhận được lá thư từ một Việt kiều:

“Dear Hieu,
Co La Di Nam. Nam co noi ve Hieu. Ngay nao Hieu di uong ca phe ( Coffee ) voi Nam and Co duoc.? Hieu email cho co Biet. Sorry if my Vietnam not good enough.
Co, Christina Bates”

Nam là một người bạn của tôi và người này là dì của cậu ấy, người này sang Mỹ được một thời gian và nay muốn về Việt Nam làm ăn, muốn nhờ tôi tư vấn một số vấn đề. Mọi chuyện chẳng có gì và với tính cách của tôi thì tôi sẵn sàng giúp đỡ những trường hợp như thế này hết khả năng của mình. Nhưng tôi đã viết thư từ chối.

———

Trước tiên tôi xin nhấn mạnh là tôi không quơ đũa cả nắm - vẫn có những người Việt kiều mà tôi rất kính trọng. Nhưng tôi đã gặp một số Việt Kiều và đa số họ không ít thì nhiều đều có ý xem thường người trong nước. Xem người trong nước như một cái gì đó luôn luôn lạc hậu, quê mùa, dốt nát… Gặp những trường hợp này, nhẹ thì tôi sẽ tránh đi không tiếp xúc, hôm nào “trái gió trở trời” đụng ngay ngày u ám của tôi thì tôi ngồi lại “bơm vá” cho đến khi nào ê mặt thì thôi. Tôi đã làm việc với khá nhiều người nước ngoài, và tôi rất lấy làm lạ là trong khi họ rất tôn trọng người Việt Nam, thì những người Việt Kiều này - cùng là người Việt Nam - lại rất hay có thái độ coi thường đồng bào của mình.

Ngoài ra có một điểm mà tôi cực kỳ tối kỵ, nhưng có khá nhiều các Việt Kiều trẻ thường bị, đó là quên quê hương, quên cội nguồn gốc rễ… mà dễ thấy nhất là qua việc quên tiếng Việt.

- Tôi có một người bạn, anh ta là bạn của một cô ca sĩ khá nổi tiếng - thôi không úp mở nữa, đó là cô NTV - trong một lần đi ăn chung, cô ấy khá hoạt bát nói chung là không vấn đề gì, cho đến khi cô ấy nói về thời gian mấy năm sống ở nước ngoài và bảo rằng mình không nhớ rõ tiếng Việt lắm do đã sống ở nước ngoài.

- Trong khi đó tôi có quen một bạn đã khá cao tuổi (trên 60), người này sang Thụy Sĩ từ những năm 20 tuổi, gần 50 năm sống ở một vùng rất ít người Việt, nhưng ông vẫn giữ đúng được giọng nói của mình, một kiểu nói thuần Việt theo kiểu người xưa, và hơn cả đó là ông dạy cho những người con của mình dầu sinh ra và lớn lên ở Thụy Sĩ vẫn nói tốt tiếng Việt.

Do đó đừng nói với tôi là mới “vác xác” qua xứ người vài năm thì đã quên mất tiếng Việt. Lúc ấy không vì giữ thể diện cho bạn tôi thì chắc tôi sẽ hỏi lại: “Tôi thấy tiếng Anh của em cũng lơ lớ, tiếng Việt thì em không rành, vậy em nói tiếng gì?”

Dạo gần đây trong giới trẻ sống ở ngay trong nước, cũng xuất hiện một số thành phần “ba rọi”, đó là từ tôi dùng cho những người nói một câu thì pha tiếng Anh hết 3/4 câu. Gặp những người này tôi thường nói “nếu yêu thích tiếng Anh quá thì nói tất cả bằng tiếng Anh, đừng có nói kiểu ba rọi như thế”. Ngay trên blog của tôi, cách đây không lâu có một bạn tên là Nguyễn Ngọc Phương vào trao đổi một số vấn đề về Marketing, qua cách bạn ấy trao đổi tôi thấy được 2 điểm:

- Bạn ấy dùng rất nhiều “thật ngữ chuyên dụng” tiếng Anh, mà tôi có thể kết luận là những thuật ngữ là do bạn ấy tự “chế tác” ra và tự sử dụng, nó gây khó hiểu cho người không chuyên trong ngành đã đành, nhưng nó cũng làm cho người trong ngành không hiểu nốt. Vậy là chỉ có mỗi bạn ấy hiểu bạn ấy muốn diễn đạt gì (tôi hy vọng vậy), và điều đó đi ngược với mục đích của ngôn ngữ. Ngôn ngữ xuất hiện trên đời để người khác hiểu mình muốn diễn đạt gì.
- Bạn ấy dùng rất nhiều từ tiếng Anh kèm theo mà không có mục đích gì, tôi vẫn nhớ mãi trong một đoạn bạn ấy nói: “… nhìn từ khía cạnh Sản phẩm (Product)” - tôi thật sự không hiểu khi nói từ “sản phẩm”, liệu nó có thiếu về mặt nghĩa nhiều đến đến mức phải mở ngoặc để thêm vào “product” hay không? Hay đó chỉ là để người đọc biết rằng mình có biết tiếng Anh? Đó là tôi chưa kể đến những tiếng Anh này sai chính tả rất nhiều.
Tôi không có thành kiến gì với bạn này - vì xét cho cùng tôi và bạn này không quen biết nhau - tuy nhiên không phủ nhận một điều là tôi khá khó chịu khi đọc những phản hồi của bạn này. Và nếu không vì lịch sự trong trường hợp tiếp khách đến nhà thì có lẽ tôi đã không trả lời cho bạn ấy. Điều đó cho thấy việc sử dụng ngôn ngữ “ba rọi” thường không mang đến sự nể trọng từ phía người nghe (như các bạn thường nghĩ), mà ngược lại đa phần trường hợp nó mang đến sự khó chịu, vậy rõ ràng là nó hại nhiều hơn lợi.

Để kết luận phần này, tôi không nói việc biết thêm ngoại ngữ là sai - trái lại quan điểm của tôi là biết càng nhiều ngoại ngữ càng dễ thành công. Tuy nhiên tôi không cổ vũ cái kiểu dùng tiếng Việt kiểu “ba rọi”. Tôi không hiểu hay ho gì ở cái việc quên đi cội nguồn của mình mà những người này luôn cố tỏ ra rằng mình nhớ nhiều tiếng Anh hơn tiếng Việt.

———

Quay trở lại bức thư, vì sao tôi từ chối?

Trước tiên nhìn toàn cục bức thư, cứ cho đây là một người không giỏi tiếng Việt, hoặc thậm chí không biết tiếng Việt cũng được. Nhưng cái cách viết hoa viết thường thì dù ngôn ngữ nào cũng có quy tắc giống nhau, và cái chữ “cà phê” không không nhất thiết phải mở ngoặc để bảo rằng “coffee”, nó chẳng mang lại hiệu quả gì trong ngôn ngữ cả. Và nếu đã viết được cả cái thư như vậy thì không lý gì không biết chữ “và” để khỏi phải dùng “Nam and Co”

Cuối cùng là câu “Sorry if my Vietnam not good enough”, câu này cho thấy người này chẳng những không giỏi tiếng Việt mà tiếng Anh cũng không giỏi nốt, một câu ngắn gọn mà có đến 2 lỗi ngữ pháp thì cho thấy người viết chẳng những không giỏi tiếng Việt mà tiếng Anh cũng không ra gì. Người ta đã chối bỏ gốc rễ, nhưng giờ thì cái cành cũng chẳng có, vậy thì họ thuộc về nơi nào?

Đó là về câu chữ, còn về nội dung cái thư, lần đầu viết thư, cơ bản nhất của một lá thư thương mại cũng không có, viết không đầu không đuôi, giọng văn thì toát lên đầy cái vẻ ra lệnh, cho tôi cảm giác như tôi đang cầu cạnh gì người này chứ không phải là họ cần tôi. Có vẻ như họ đang nghĩ họ cầm tiền về đây, và những người xung quanh phải xúm lại họ để tranh nhau.

Tổng hợp những điều này lại, cho thấy rằng họ đang không trân trọng tôi. Có thể họ giàu, họ có nhiều tiền, và mục tiêu họ có ý định làm ăn lớn ở đây, nhưng với cái thái độ này cộng với cái tính của tôi thì sự hợp tác này chẳng đi đến đâu cả. Đó là lý do tôi viết thư trả lời từ chối hẹn gặp.

Câu chuyện hợp tác của tôi với người này vậy là coi như chưa bắt đầu đã kết thúc, và tôi chẳng có gì tiếc về sự kết thúc này. Tôi chỉ muốn chia sẻ một điều, tiếng Việt của chúng ta rất đẹp, hãy nhìn vào cách mà những người trí thức xưa nói chuyện với nhau, thuần Việt và đẹp vô cùng, ngôn ngữ của chúng ta có vốn từ rất phong phú, rất nhiều từ để diễn đạt, trừ những từ chuyên môn vừa xuất hiện trong những lĩnh vực rất mới, chưa kịp có từ theo nghĩa Việt chuẩn xác thì chúng ta dùng tạm tiếng Anh trong khi chờ những nhà ngôn ngữ học làm việc.

Còn lại trong cuộc sống hàng ngày, tôi chẳng tìm ra đâu là lý do trở ngại khi chúng ta muốn diễn đạt ý muốn nói bằng tiếng Việt cả. Có những thời điểm, những môi trường cần sử dụng tiếng Anh, chúng ta sẽ sử dụng tiếng Anh. Còn không thì chúng ta sử dụng một ngôn ngữ Việt Nam đẹp.

Đừng hiếp dâm tiếng Việt!

[jushin]

Chú Đông Phong nói chí phải.
Từ khi Vn hòa mạng với quốc tế, thì bắt đầu xuất hiện một lối ngôn ngữ mới, và cho đến nay thì nó đã phát triển rất mạnh, đó chính là tiếng việt trên internet.
Để hạn chế- hay làm biếng?- các cú pháp gõ, nhiều cư dân mạng đã tạo ra một thứ ngôn ngữ hơi khác lạ, xin liệt sơ ra một số từ như sau:
-từ "biết" trong văn viết, nhiều cư dân viết nó thành ra từ "bik"
-từ "gì" thành từ "j"
....
Những sự việc kể trên, có lẽ là nguyên nhân khách quan, bởi vì xung quanh chúng ta ai cũng có chút ít bệnh làm biếng cả, việc tìm ra lối viết ngắn gọn hơn mà vẫn giúp cho người đọc hiểu rõ là lẽ thường tình.
Nhưng cái tệ hại nhất, đó là việc cưỡng bức một cách thô bạo lên tiếng việt trong trào lưu Hội nhập như hiện nay, cả trong văn nói và viết:
-từ "làm" nay biến thể thành "lèm"
-từ "cắn" nay biến thể thành "cén"
-từ "chân" biến thành "chưn"
-từ "ăn" thành "en"
....
Ngòai ra còn hiện tượng cố tình viết sai chính tả như :
-từ "vậy" cố ý viết sai bỏ chữ "y" mà thay vào là chữ "i" thành "vậi"
và còn nhiều thứ khác,
Tiếng Việt ta vốn trong sáng và giàu đẹp, nhưng nhìêu bạn trẻ vẫn không hiểu- hay không chịu hiểu- ra điều đó, thế là họ cố tình viết sai. Viết sai để khẳng định đẳng cấp, viết sai để chứng tỏ mình là vip teen, viết sai bằng các kí tự đặc biệt để cho nó đẹp.... Đó là các lí do để teen cưỡng bức tiếng Việt.
Xin nói thêm, việc viết bằng các kí tự đặc biệt đã có từ vài năm trước, nhưng khi Audition ra đời, nó bùng nổ thành một phong trào viết bằng kí tự đặc biệt, cho đến bây giờ.

[forum]

Có một giải pháp duy nhất cho những người tự ý thức rằng mình đang đánh mất sự trong sáng của tiếng Việt vì cứ chêm thêm tiếng Anh vào, đó là tập dịch thuật.

Ở đây mình xin đưa ra một điểm mấu chốt. Đó là khi tiếp thu thêm một thứ ngôn ngữ, chúng ta đã tiếp thu thêm một nền văn hóa để bổ sung vào nhân cách của mình. Và ngôn ngữ chính là cái vỏ của tư duy. Vậy thì vấn đề của việc sử dụng ngôn ngữ ở đây chính là tư duy.

Có lần mình đã hỏi một bạn người Nhật bằng tiếng Anh: "Do you feel you're another one when speaking another language?" (Bạn có thấy mình giống một người khác khi nói một thứ ngôn ngữ khác không?). Anh bạn ấy trả lời: "Yeah, I feel myself different when I speak different languages" (Đúng, tôi thấy mình khác đi khi tôi nói các ngôn ngữ khác nhau). Vậy thì khi ta sử dụng một câu nói hoàn toàn được cấu thành từ các chữ cái của một ngôn ngữ nào đó, ta có vẻ như đang tư duy giống con người của quốc gia đó.

Mình cũng gặp một anh bạn ở đó, anh ta nói được 4 tiếng là tiếng Anh - Mỹ, tiếng Nhật, tiếng Hàn Quốc và Cantonese. Chỉ có điều không có một ngôn ngữ nào trong số đó là tiếng mẹ đẻ của anh ta. Điều này có thể hiểu là do hoàn cảnh. Nhưng anh ấy vẫn chia sẻ quan điểm: "Dù sao khi bạn có một thứ tiếng mẹ đẻ như một thứ ngôn ngữ gốc thì vẫn sẽ tốt hơn. Khi đó bạn sẽ có cơ sở để so sánh các ngôn ngữ và từ đó rút ra các cách thức sử dụng phù hợp nhất".

Mình xin khẳng định rằng tư duy của những dân tộc khác nhau là hoàn toàn khác nhau. Thậm chí đối với một dân tộc, cách tư duy ở từng thời gian và không gian là khác nhau.

Tư duy của người Mỹ thường được người ta biết đến là phóng đãng, bỗ bã. Họ hay sử dụng những cụm từ và cấu trúc ngắn gọn vì họ khá thực dụng, muốn cho công việc tiến triển nhanh nhất. Đối với họ, những từ như Damn it, Bullshit là rất bình thường. Một người bạn Mỹ của tôi, hiện 60 tuổi, đã nói với tôi rất thẳng thừng: "Hey, friend, you don't need to call me Thomas. Since we have had some kind of relationship, simply call me Tom." (Này, anh bạn, cậu không cần phải gọi tôi là Thomas. Chúng ta đã quen nhau lâu rồi, cứ gọi tôi là Tom thôi).

Tư duy của người Việt Nam thì lại hoàn toàn khác. Trong giao tiếp, người ta luôn đòi hỏi ngôn ngữ nói và viết phải đảm bảo được yếu tố tế nhị và tôn trọng thứ bậc. Nếu như khi mình đáp lại với người bạn Mỹ 60 tuổi kia bằng tiếng Anh, mình sẽ chỉ phản ứng là: "Allright, sounds great". Dịch nôm na ra là "Uh, ý kiến hay đấy". Tất nhiên là trong tiếng Việt sẽ không được và nếu như ông ấy biết tiếng Việt thì mình sẽ phải giải thích là: "Bác ơi, cháu cảm ơn bác, nếu bác muốn thân mật hơn thì giờ cháu gọi bác là Bác Tom".

Bản thân ngôn ngữ tiếng Anh khi được các dân tộc khác nhau sử dụng sẽ có một lối tư duy khác. Bạn nào biết tiếng Anh có thể rõ ràng nhận ra sự khác biệt trong ngôn ngữ và văn phong tiếng Anh của hai đài truyền hình CNN của Mỹ và Channel News Asia của Châu Á.

Đối với trường hợp người đã viết bức thư kia, mình cho rằng cô ấy đã dùng tư duy của người Mỹ để viết tiếng Việt. Trong nhiều trường hợp, các biên dịch viên hay phiên dịch viên cũng không tránh khỏi lối tư duy này. Mình xin lấy ví dụ, người phương Tây thường hay sử dụng cấu trúc giả định trong tiếng Anh: "It is...that". Nhưng người Việt thì thường lấy một chủ thể không xác định đặt lên đầu câu "Người ta...rằng". Chẳng hạn: "It is said that the economic stimulus package is being implemented by the government". Những người dịch không đến nơi đến chốn có thể chuyển ngữ thành: "Có một lời đồn rằng gói kích thích kinh tế đang được thực hiện bởi chính phủ". Nếu suy nghĩ kỹ, ta thấy cách diễn giải đó không hoàn toàn giống với lối suy nghĩ của người Việt. Đáng ra nó sẽ phải được diễn giải là "Người ta đồn rằng chính phủ đang thi hành một gói kích thích kinh tế".

Còn cái đoạn cô ấy nói "Sorry my Vietnam not good enough" thì chưa hẳn là cô ấy không giỏi tiếng Anh mà cô ấy đã quá xã giao, bỏ qua động từ "is" ở đây. Đối với người Mỹ thì chuyện này cũng không hiếm. Tuy nhiên theo mình thì bạn kia cũng chưa sử dụng chính xác tiếng Việt trong bài của bạn lắm:

Ngoài ra có một điểm mà tôi cực kỳ tối kỵ, nhưng có khá nhiều các Việt Kiều trẻ thường bị (mắc phải), đó là quên quê hương, quên cội nguồn gốc rễ… mà dễ thấy nhất là qua việc quên tiếng Việt.

...


- Bạn ấy dùng rất nhiều từ tiếng Anh kèm theo mà không có mục đích gì, tôi vẫn nhớ mãi trong một đoạn bạn ấy nói: “… nhìn từ khía cạnh Sản phẩm (Product)” - tôi thật sự không hiểu khi nói từ “sản phẩm”, liệu nó có thiếu về mặt nghĩa nhiều đến đến mức phải mở ngoặc để thêm vào “product” hay không? Hay đó chỉ là để người đọc biết rằng mình có biết tiếng Anh? Đó là tôi chưa kể đến những từ tiếng Anh này sai chính tả rất nhiều.
Tôi không có thành kiến gì với bạn này - vì xét cho cùng tôi và bạn này không quen biết nhau - tuy nhiên không phủ nhận một điều là tôi khá khó chịu khi đọc những phản hồi của bạn này. Và nếu không vì lịch sự trong trường hợp tiếp khách đến nhà thì có lẽ tôi đã không trả lời cho bạn ấy. Điều đó cho thấy việc sử dụng ngôn ngữ “ba rọi” thường không mang đến sự nể trọng từ phía người nghe (như các bạn thường nghĩ), mà ngược lại đa phần trường hợp (trong phần lớn các trường hợp) nó mang đến sự khó chịu, vậy rõ ràng là nó hại nhiều hơn lợi.

Để kết luận phần này, tôi không nói việc biết thêm ngoại ngữ là sai - trái lại quan điểm của tôi là biết càng nhiều ngoại ngữ càng dễ thành công. Tuy nhiên tôi không cổ vũ cái kiểu dùng tiếng Việt kiểu “ba rọi”. Tôi không hiểu hay ho gì ở cái việc quên đi cội nguồn của mình mà những người này luôn cố tỏ ra rằng mình nhớ nhiều tiếng Anh hơn tiếng Việt.

Đó là về câu chữ, còn về nội dung cái thư, lần đầu viết thư, những yếu tố cơ bản nhất của một lá thư thương mại cũng không có, viết không đầu không đuôi, giọng văn thì toát lên đầy cái vẻ ra lệnh, cho tôi cảm giác như tôi đang cầu cạnh gì người này chứ không phải là họ cần tôi. Có vẻ như họ đang nghĩ họ cầm tiền về đây, và những người xung quanh phải xúm lại cạnh họ để tranh nhau.

Tổng hợp những điều này lại, (chủ ngữ đâu) cho thấy rằng họ đang không trân trọng tôi. Có thể họ giàu, họ có nhiều tiền, và mục tiêu họ là có ý định làm ăn lớn ở đây, nhưng với cái thái độ này cộng với cái tính của tôi thì sự hợp tác này chẳng đi đến đâu cả. Đó là lý do tôi viết thư trả lời từ chối hẹn gặp.

Câu chuyện hợp tác của tôi với người này vậy là coi như chưa bắt đầu đã kết thúc, và tôi chẳng có gì nuối tiếc về sự kết thúc này. Tôi chỉ muốn chia sẻ một điều, tiếng Việt của chúng ta rất đẹp, hãy nhìn vào cách mà những người trí thức xưa nói chuyện với nhau, thuần Việt và đẹp vô cùng, ngôn ngữ của chúng ta có vốn từ rất phong phú, rất nhiều từ để diễn đạt, trừ những từ chuyên môn vừa xuất hiện trong những lĩnh vực rất mới, chưa kịp có từ theo nghĩa Việt chuẩn xác thì chúng ta dùng tạm tiếng Anh trong khi chờ những nhà ngôn ngữ học làm việc.

Còn lại trong cuộc sống hàng ngày, tôi chẳng tìm ra đâu là lý do trở ngại (nên bỏ từ lý do đi) khi chúng ta muốn diễn đạt ý muốn nói bằng tiếng Việt cả. Có những thời điểm, những môi trường cần sử dụng tiếng Anh, chúng ta sẽ sử dụng tiếng Anh. Còn không thì chúng ta nên sử dụng một ngôn ngữ Việt Nam đẹp (không có chữ nên người ta sẽ nghĩ đó là một câu ra lệnh).

Về vấn đề các thuật ngữ chuyên ngành, đúng là Việt Nam đang trong quá trình phát triển dần việc chuyển ngữ chúng từ tiếng Anh sang tiếng Việt. Nhưng không thể nào chúng ta lại không cố thay đổi nó theo hướng tốt hơn và đặc trưng hơn của tiếng Việt. Mình xin lấy ví dụ trong các thuật ngữ máy tính, không hiểu chúng ta quá quen với tiếng Anh rồi hay sao mà nhiều lúc không thể chấp nhận gọi save là lưu, gọi file là tệp.

Còn với ngôn ngữ đời thường, mình xin lấy một số ví dụ, từ shopping vẫn được sử dụng bừa bãi trong một số bản tin, tại sao không đổi là mua sắm. Cụm danh từ tuổi teen cũng vậy, sao không dùng là tuổi hoa? Trang web dần dần cũng có thể gọi là trang mạng, trang thông tin.

Tất nhiên như mình đã nói, người ta cũng có thể tư duy một thứ ngôn ngữ trong các khoảng thời gian khác nhau. Người Việt cũng có thể tư duy và sử dụng tiếng Việt trong thời buổi hiện đại này rất khác, nhưng hãy cố gắng làm cho nó thuần Việt nhất.

[phucuong]

giới trẻ chúng ta ngày nay dùng từ sao mà khó hiểu quá,đặc biệt là ngôn ngữ chat và nhắn tin dtdd,Tây ta lẫn lộn và sai chính tả lung tung nữa chứ,khi mình có ý kiến thì người ta bảo mình là ông già,là lạc hậu.bó tay

[Phuongmy]

Tôi làm việc trong lĩnh vực liên quan đến ngôn ngữ nên bị bịnh nghề nghiệp khá nặng.

Mỗi khi đọc được một bài viết hay, hoàn hảo, thì tôi cảm thấy mình như được ăn một món ăn ngon, gặp được một người tri kỷ. Còn ngược lại, tôi chỉ xem đó như một thứ rác rưởi, tránh nhìn tới để khỏi bẩn mắt.

Tôi còn có tính xấu là xem những người "sản xuất" ra những thứ "văn hoá" ấy là những người trình độ thấp kém, nhân cách kém cỏi, không có lòng tự trọng và không biết tôn trọng người khác. Nếu là những người có hoàn cảnh khó khăn, học hành không đến nơi đến chốn mà như vậy thì không trách, còn những người thích vỗ ngực xưng danh, ra vẻ ta đây mà viết một câu không nên thân thì ...

Mọi thói quen xấu đều có thể sửa đổi, nếu mình muốn.

[thegioi_nhinnghieng]

Nói về chuyện ngôn ngữ thì có vô số, hiện nay còn có những người đứng trên bục giảng cầm phấn mà vẫn không thể phát âm chuẩn đối với tr/ch hoặc s/x hay l/n . 2 năm về trước- khi vi vu về quê, iêm có đi "học trụm" lớp ôn hè cùng bạn- 1 cô giáo dạy văn trẻ đứng lớp- kiến thức phong phú- giọng truyền cảm- tính tình cởi mở phải cái ngôn ngữ phát âm hơi lệch lạc. Nghe giang hồ đồn thì cô đã cầm trong tay 1 tấm bằng thạc sĩ.Nhưng do sống và học tập tróng môi trường mà không mấy ai phát âm đúng thì có lẽ chuyện đó cũng dễ hiểu.
Nhìn thấy chữ "sĩ" lại nhớ tới cái chuyện phân biệt giữa "i" và "y", có bài viết này của 1 nhà nghiên cứu:

LẠI CHUYỆN I NGẮN, Y DÀI

TS. Phạm Văn Tình gửi riêng cho Vietlex

Kể từ khi A. de Rhodes sáng tạo ra chữ Quốc ngữ (cách viết theo lối ghi âm dùng mẫu tự Latin) từ giữa thế kỉ 17, cho đến nay, vấn đề chính tả (viết đúng) tiếng Việt luôn luôn là vấn đề thời sự. Bởi lẽ thực tế còn nhiều trường hợp “lưỡng khả”, “tam khả” tuỳ tiện, lộn xộn, không nhất quán. Ngay cả nhiều giáo viên đứng trên bục giảng cũng còn lúng túng, đỏ mặt trước những câu hỏi, đại loại: Sờ nặng hay sờ nhẹ? Dờ trên hay dờ dưới? Trờ cong lưỡi hay chờ không cong lưỡi? I ngắn hay y dài? Nhân có bài viết I (ngắn) hay y (dài) của Nguyễn Sĩ Trân (Xuất bản, s. 5-2004), Đình Cao (Tin hoạt động các hội KH &KT, s. 5-2007) chúng tôi xin có đôi lời bàn thêm cho rõ.

Trong bài viết, tác giả Nguyễn Sĩ Trân có dẫn lời GS Nguyễn Lân Dũng, với đại ý “Chúng tôi thường viết kỹ thuật, lý thuyết (y dài) từ lâu đã quen rồi mà không thấy trở ngại phiền phức gì cả - nay phải sửa lại tôi thấy khó quá...”. Đúng là trong một loạt các trường hợp tương tự như vậy (lí - lý, kĩ - kỹ, mĩ - mỹ, kì - kỳ,...) ta có cảm giác là giữa hai khả năng ấy, viết thế nào chẳng được. Vẫn đọc, vẫn hiểu “ngon lành”, chẳng ảnh hưởng gì đến “hoà bình thế giới”. Thậm chí, viết y dài nom còn dễ chịu hơn i ngắn (nom cứ cụt thun lủn (!)). Ý kiến của GS Nguyễn Lân Dũng là dựa trên một thói quen tâm lí của đại đa số người viết tiếng Việt đã tồn tại từ lâu. Bây giờ muốn đổi khác đi, vấn đề là có thực sự cần thiết không? Và đổi thì đổi trên cơ sở nào? Đâu có phải thích thì đổi, khác gì chuyện “vẽ rắn thêm chân”. Thực ra, chuyện i ngắn y dài trong giới ngôn ngữ học đã có nhiều ý kiến trao đổi khá nhiều (Gần đây báo Văn Nghệ cũng rộ lên sau bài báo của Nguyễn Trường Lịch). Tác giả Đình Cao (Ngôn ngữ & Đời sống, s. 10-2004, Tin hoạt động các hội KH & KT đăng lại, s. 5-2007) đã có những phân tích khá nhiều trường hợp. Nếu để ý và suy nghĩ kĩ, đa số mọi người cũng đã “vỡ vạc” hình dung ra một vài cách viết có vẻ hợp lí, chấp nhận được về các trường hợp này. Tuy nhiên, đó mới chỉ là cảm tính. Khoa học không thể chỉ dựa vào cảm tính chung chung. Đã đến lúc cần có những giải thích, hướng dẫn, quy định để thực hiện sao cho thống nhất, tránh tình trạng lộn xộn, mỗi người viết một kiểu. Nhưng nếu nói rằng cho đến nay, các cơ quan chức năng và chuyên môn chưa có ý kiến gì thì chưa đúng. Chỉ có điều vấn đề này mới được thực hiện trong một vài phạm vi, cụ thể là trong hệ thống giáo dục phổ thông của ta hiện nay mà thôi (mà cũng chưa hẳn là đều khắp ở mọi lĩnh vực. Sách giáo khoa chính thức có thể thống nhất, nhưng sách tham khảo, dạy thêm có khi vẫn còn sai sót, chưa nhất quán).

Ngay từ năm 1984, chúng ta đã có một Quy định về chính tả trong sách giáo khoa cải cách giáo dục được kí liên bộ giữa Bộ Giáo dục và Uỷ ban KHXH VN (do Bộ trưởng Nguyễn Thị Bình và Phó Chủ nhiệm UBKHXH VN Phạm Huy Thông kí). Từ đó đến nay, đặc biệt là những năm gần đây, Bộ Giáo dục & Đào tạo đã liên tục có những quy định về một loạt vấn đề có liên quan tới chính tả trong nhà trường. Chẳng hạn, Quy định tạm thời về viết hoa, tên riêng trong SGK (QĐ số 07/2003/QĐ-BGD & ĐT, 13-3-2003). Trong đó không chỉ đề cập tới một vấn đề chính là viết hoa tên riêng mà tất cả các trường hợp liên quan tới chuẩn chính tả trong nhà trường: quy định về cách viết thuật ngữ khoa học; cách phiên âm, chuyển tự, viết tên địa danh và một loạt các quy định chính tả khác... (xem Sổ tay biên tập sách giáo dục, NXB Giáo dục, Hà Nội, 2003, 248 trang). Về mặt Nhà nước, trước đó Bộ trưởng, chủ nhiệm Văn phòng Chính phủ có quyết định ban hành Quy định tạm thời về viết hoa trong văn bản của Chính phủ và Văn phòng Chính phủ (QĐ số 09/1998/QĐ-VPCP, 22-11-1998). Như vậy, vấn đề chính tả, trong đó có i ngắn y dài mà chúng ta bàn ở đây mới chỉ được tạm quy định cụ thể trong phạm vi nhà trường.

Vậy khi nào thì viết i ngắn, khi nào thì viết y dài? Tôi xin giới thiệu một số quy định tạm thời trong cuốn sách nói trên (được quán triệt cho tất cả các cán bộ biên tập thuộc ngành giáo dục):

- Nguyên âm trong các âm tiết mở, theo quy định là phải viết i ngắn: kĩ (thuật), lí (thuyết), mĩ (thuật), hi (vọng), (nghệ) sĩ....
- Nguyên âm đứng một mình (âm tiết độc lập) thì sẽ viết i ngắn nếu là từ thuần Việt : ỉ (eo), ì (à) ì (ạch), (béo) ị, (ầm) ĩ,... và y dài, nếu là từ Hán Việt: ý (kiến), (lưu) ý, y (sĩ), (chuẩn) y,...
- Nguyên âm đứng đầu âm tiết, có tổ hợp nguyên âm hoặc nguyên âm đôi, viết y dài: yêu (quý), yểu (điệu), yến (tiệc), yêng (hùng), huỳnh huỵch,...
- Trong các âm tiết nửa mở, có nhiều trường hợp thể hiện bằng hai con chữ i, y nhưng thực chất có sự khác biệt (do sự nhầm lẫn chính tả). Nếu là tổ hợp nguyên âm [wi], như trong các từ quy (tắc), (thâm) thuý, (ma) tuý, (xương) tuỷ, quỵ luỵ... thì viết y dài. Nếu là tổ hợp nguyên âm [uj], như trong các từ cúi (đầu), túi (quần), tủi (hổ), xúi (bẩy), (tàn) lụi... thì viết i ngắn.

Ở đây, có hai điều đáng lưu ý. Thứ nhất, việc viết i ngắn y dài cho các từ thuần Việt và Hán Việt chủ yếu là dựa trên thói quen, chứ hoàn toàn không có sự phân biệt về mặt ngữ âm (âm Hán Việt hay thuần Việt đều như nhau). Đó là một giải pháp tình thế và được thực hiện như một luật bất thành văn. Thói quen này đã đến độ nếu ta cứ khăng khăng gò về i ngắn thì ảnh hưởng tới thẩm mĩ, rất khó coi. Chẳng hạn, nếu ai viết là: i sĩ, lưu í, í kiến, kính iêu, iên tĩnh, sao i bản chính... có vẻ kì quặc, khó tiếp nhận. Thứ hai, trong một số trường hợp thuộc tên riêng thì không nên chuẩn hoá quá máy móc. Các tên như Nghiêm Đình Vỳ, Lý Thái Tổ, Nguyễn Dy Niên, Thuận Vy, Văn Trýnh, Huình Tịnh Của,... chẳng hạn. Đó là sở thích, dụng ý cá nhân, một mặt của vấn đề tên riêng cần được tôn trọng (Những cái tên khai sinh này còn có giá trị pháp lí trong mọi văn bản giấy tờ liên quan, như chứng minh thư, hộ chiếu, văn bằng chứng chỉ, chỉ dẫn thư mục,... Nếu viết khác đi (dù đọc không khác), cơ quan chức năng vẫn không chấp nhận).

[i]

Các đề xuất về chuẩn chính tả như vậy hoàn toàn dựa trên cơ sở ngữ âm tiếng Việt. Dĩ nhiên có tính đến sự thống nhất, hợp lí, giản tiện khi sử dụng. Chẳng hạn viết i ngắn thì vừa dễ nhận diện (gần với kí hiệu phiên âm quốc tế ), vừa dễ viết (chiếm ít diện tích, tiết kiệm một nét kéo xuống, trong in ấn cũng thuận tiện hơn).

[i][i]

[i]Dĩ nhiên, mọi giải pháp (nhất là các giải pháp đối với chuẩn ngôn ngữ) không phải bao giờ cũng có thể áp dụng triệt để với mọi trường hợp (tiếng Pháp, tiếng Anh phổ cập là thế vẫn còn khá nhiều sự bất cập về văn tự phải chấp nhận). Nhưng về cơ bản, vấn đề chính tả nguyên âm [i] đã được áp dụng khá triệt để đối với hệ thống sách giáo khoa trong trường phổ thông hiện nay. Nếu ta theo dõi các em học sinh tiểu học sẽ thấy rất rõ điều này. Từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học (Hoàng Phê chủ biên, NXB Đà Nẵng, 2003, tái bản lần 8) cũng tuân thủ đúng nguyên tắc này (Có thể đảm bảo hầu như không sai một trường hợp nào. Trung tâm Từ điển học (4 Ngõ Lý Thường Kiệt, Hà Nội) đã có thông báo kèm theo tất cả các cuốn TĐ, ai phát hiện ra một sai sót bất kì, trong đó có chính tả, sẽ được Trung tâm gửi tặng riêng 1 cuốn từ điển). Có lẽ dần dần, qua việc áp dụng và mở rộng cho mọi đối tượng bằng các quy định cụ thể, các hiện tượng sai chính tả như vậy sẽ dần đi vào nền nếp. Chính tả là một vấn đề vừa mang tính quy tắc, nhưng cũng lại là vấn đề thuộc về thói quen, thuộc phạm trù văn hoá. Phải làm quen, quan sát, rút kinh nghiệm nhiều lần thì mỗi người mới tự hình thành cho mình thói quen viết đúng chính tả. Trong lúc chưa thật thuần thục và chưa thật yên tâm, chúng ta nên có bên cạnh một cuốn từ điển chính tả (và cả Từ điển tiếng Việt nữa càng tốt) để tiện cho việc tra cứu, sử dụng.

Nguồn: Vietlex

[vietha12]

Đừng hiếp dâm tiếng Việt!

Dạ, câu này chính xác quá ạ

[Người Việt Nam]

Nói gì nước ngoài xa xôi. Lắm mợ người Bắc vào TP HCM được mấy tháng ra ngoài đã thấy đặc sệt giọng Nam rồi. Nhưng để ý cái lũ thùng rỗng kêu to, "bản năng gốc"( tính khỉ) còn nặng ấy làm gì cho mệt

[khongcogiquyhondoclaptudo]

Tôi hoàn toàn đồng ý với bạn Dong Phong.Có lẽ đây không phải là bức xúc của riêng bạn mà còn là của nhiều người nữa.Ông bà ta thường nói:"Tiên học lễ,hậu học văn" thế nhưng hình như trong thời đại này hai vấn đề này thường bị bỏ quên.Nhiều bậc cha mẹ ở Việt Nam cứ sính ngoại cho con mình học tiếng này tiếng nọ nhưng lại quên mất rằng khả năng sử dụng tiếng Việt của con mình là tệ.Chúng ta đừng để đến một lúc nào đó phải nghe những thứ ngôn ngữ kiểu như thế này: "No table" hay "Đẹp ngất ngây như con gà tây'...
Tội cho Tiếng Việt ta lắm và cũng là nhục cho Việt Nam khi có những con người như vậy.

[tuhaonoigiongtienrong]

nói thật tương lai việt nam là do giới trẻ việt nam thừa hưởng và phát triển. Nhưng quả thực xét về gốc độ ngôn ngữ nói và viết, thì giới trẻ ngày nay đã làm mất dần cái nét đẹp trong tiếng việt. tiếng việt ta đẹp như thế tại sao phải viết chệch đi? Nói yêu tổ quốc thì trước tiên phải biết yêu ngôn ngữ riêng của dân tộc đã. Hôm trước tôi tình cờ mở vào một blog và điều làm tôi cảm thấy khó xử nhất là không hiểu những người tham gia blog ấy đang viết cái gì??? Tiếng việt cũng không phải mà anh cũng không tiếng tàu thì càng khác??? Tôi chịu. Có ai thích cái ngôn ngữ " quấi đản " ấy không ? cho mình biết với